BİNGÖL İLİNE AİT GENEL BİLGİLER

İlçe Sayısı

Bld. Sayısı

Köy Sayısı

Yüzölçümü

Nüfus

7
13
315
8.125 km²
262.507

Dogu Anadolu Bölgesi'nin Yukari Firat bölümünde yer alan Bingöl ili, doguda Mus, kuzeyde Erzincan ve Erzurum, batida Tunceli ve Elazig, güneyde ise Diyarbakir ili ile çevrilidir. Il topraklari, Dogu Anadolu Bölgesi'nin yüksek platolari ile batidaki engebeli alan arasinda kalan bir geçis bölgesinde yer almaktadir. Güneydeki dogu-bati dogrultulu Murat Irmagi vadisi ve vadi boyunca uzanan küçük düzlükler disinda, il hemen hemen bütünüyle dagliktir. Kuzey ve orta kesimlerini Erzurum ili sinirlari içindeki Palandöken Daglarinin ve Erzurum-Mus-Bingöl sinirlarinin birlestigi yeri belirleyen Bingöl Daglarinin uzantilari engebelendirir. Yükseklikleri 2000 m. nin üzerinde olan, yer yer 3000 m. ye yaklasan bu daglarin baslicalari; Karagöl, Seytan, Karaboga ve Serafettin Daglaridir. Ilin güney ve güneydogusunu Mus Güneyi Daglari, güneybatisini da Akdaglar engebelendirir.

Bingöl'ün en önemli akarsuyu, Firat'in baslica kollarindan biri olan Murat Irmagi'dir. Genisligi zaman zaman 70 m.yi bulan Murat Irmagi, ilin güney kesiminde dogu-bati dogrultusunda akar. Göynük Suyu, Yigitler Deresi, Kiliçdere ve Ardiçlidere irmagin baslica kollarindandir. Ilin kuzey kesiminde önce dogu-bati yönünde akan, sonra güneybatiya yönelen Peri Suyu da Bingöl'ün önemli su kaynaklarindandir. Ayrica Il sinirlari içerisinde çok sayida büyüklü, küçüklü göl bulunmaktadir. Bunlardan en önemlisi Bahri Gölü'dür.

Ovalar, il alani içerisinde çok az bir yer tutmaktadir. Bunlardan en büyügü Bingöl kentinin güneydogusunda 80 km2 kadar bir alan kaplayan Bingöl Ovasi'dir. Murat Irmagi'nin güney yakasinda genis bir vadiyle Bingöl Ovasi'na baglanan Genç Ovasi ile Karliova ve Göynük Suyu çevresindeki Göynük ovasi da diger bellibasli düzlüklerdir. Bingöl'ün belli basli yaylalar ise; Bingöl Yaylasi, Serafettin Yaylalari, Genç'te Çötele (Çotla) Yaylasi, Karliova'da Hirhal ve Çavres Yaylasi, Kigi'da Kigi Yaylasi ve Dagin Düzü Yaylalari, Adakli'da Karer Yaylasi'dir. Ilin yüzölçümü 8.125 km2 olup, toplam nüfusu 255.395'dir.

Ilin ekonomisi tarim ve hayvanciliga dayanmaktadir. Hayvancilikta agirlik canli hayvan yetistiriciligidir. En çok koyun, kil keçisi ve sigir yetistirilir. Aricilik ve bal üretimi de yapilmaktadir. Bingöl'ün en önemli ticari ürünü cevizdir. Bunun yani sira elma ve armut da yetistirilmektedir.Ormancilik ve madencilik de yapilmaktadir. Hayvancilik nedeniyle yün isi ve dokumaciligida ekonomisinde büyük yer tutmaktadir. Bingöl hali ve kilimleri çok ünlüdür. Ayrica yünden giyecek, çuval, battaniye, heybe, kosum takimlari ve at süsleri de yapilmaktadir. Bingöl'de agaç isçiligi de gelismistir. Tahta kasik, yag ve bal tekneleri, çey,z sandiklari üretilmektedir.

Bingöl'de pek çok küçük göl vardir. Bunlar daglik alanlarin yüksek yerlerinde meydana gelen buzul gölleridir. Bingöl'ün adi da yaylalarda “göze” denilen bu göllerden gelir. Daglara , binlerce göl oldugu için Bingöl Daglari adi verilmis, zamanla bu isim Bingö'e dönüsmüs, sehrin adi da Bingöl olmustur.

Bingöl'ü de içine alan bu bölge, MÖ.1300'lerden baslayarak çesitli uygarliklarin, kavimlerin göçlerine ve burada yerlesmelerine sahne olmustur. Yöre tarih boyunca sirasi ile Hitit, Urartu, per, Makedonya, Seleukos, Roma, sasani ve Bizans egemenlikleri altina girmistir. Hititler , MÖ 2000 yillarinda Firat kenarinda Urfa Mardin dolaylarinda "Vasukani" sehrini kurmuslardir. Bu tarihlerde Bingöl ve çevresi Hurrilerin egemenligi  altindaydi. Hititlerin yeni krallik döneminde Kral olan "Suppililuma"nin "Hurri" prensini damat edinmesi üzerine MÖ 1360 yilinda , Harput , Bingöl ve Mus, Hitit egemenligi altina girmistir.  Roma Imparatorlugu'nda iç kavgalarin baslamasindan faydalanan Partlar , Küçük Asya'nin dogusunda yitirdikleri etkinligi yeniden kazanmaya basladilar. Bunun üzerine doguya sefer yapan Imparator Tiberius burayi bir prens yönetiminde Roma Imparatorlugu'na baglamistir (MÖ 20). Yöre , MS:VII.yüzyila, Arap akinlarina kadar, Bizanslilarin  korudugu Ermeni Prensleri'nce yönetilmistir. Malazgirt Savasi (1071) sonrasinda Selçuklu yönetimine giren  Bingöl, Il sinirlari içerisinde en yeni yerlesim biri ve küçük bir köy durumunda idi. 1080-1121 Yillarinda bölge Artukogullarinin eline geçmistir. Akkoyunlu Uzun Hasan Trabzon Rum Imparatoru'nun Kizi Despina ile evlenince Genç Ilçesi'nin yakinlarinda ona bir saray yaptirdi. 1474 Otlukbeli Savasinda Uzun Hasan , Fatih Sultan Mehmet'e yenilince Bölge Osmanli hakimiyetine girdi. Fatih'in ölümünden kisa bir süre sonra Sah Ismail Bölgeyi ele geçirdi. Ancak 1514 Çaldiran Savasinda Yavuz Sultan Selim'e yenilince Bölge yine Osmanlilar'in eline geçti. 1515'te tamamen Osmanli topraklarina katildi.

Eski adi Çapakçur olan yerlesim 1848'de Diyarbekir sancagina baglandi. 1880'de Bitlis'in vilayet olmasi üzerine bu vilayetin Genç sancagina bagli bir kaza oldu. 1924'te Genç'in il merkezi yapilmasiyla, Çapakçur buraya bagli bir ilçe durumuna getirildi. 1925'te genis bir bölgeyi içerisine alan Seyh Said Ayaklanmasi'nin önemli merkezleri Çapakçur, Kigi, Genç ve Solhan'di. Çapakçur, 1927-1929 yillari arasinda Genç'in ilçe yapilip Elazig'a baglanmasiyla Elazig'a, 1919'da da yeni olusturulan Mus vilayetine baglanmistir. 1936'da Bingöl adi ile il merkezi yapilmistir.

Bingöl'de bulunan eserlerin çogu Urartilara aittir.Günümüze çok harap durumda gelebilmis olan eserlerden en önemlisi, Bingöl'e 20 km. uzakliktaki, Murat Vadisinde yer alan ve Urartularin yöreyi denetlemek amaciyla yaptiklari üç kaleden biri olan Seritarius Kalesidir. Perslerden kaldigi sanilan Genç Ilçesi'ndeki Kral Kizi Kalesi (Dara-Hini) ile Bizans Dönemine ait oldugu sanilan Kigi Ilçesindeki Kigi Kalesi'nden günümüze sadece duvarlarindan bir parça ulasabilmistir. 1400'lerin basinda yapilan Kigi Camisi de ildeki en önemli Türk-Islam eserlerinden biridir. Ayrica Genç Ilçe merkezine 3 km.uzakliktaki tepenin yamaçlarinda iki kümbet kalintisi bulunmaktadir

Mustafa Başbayraktar©2013